विशेष आलेख शब्द, सोच र व्यवहारबाट रूपान्तरणको खोजी

काठमाडौं । मानिसले प्रयोग गर्ने शब्दले उसको सोच, निर्णय र व्यवहारमा कस्तो प्रभाव पार्छ? परिस्थितिलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिँदा काम गर्ने शैली र जीवनका विकल्प पनि बदलिन सक्छन् भन्ने विचारलाई केन्द्रमा राखेर इन्जिनियर तथा व्यवस्थापन पृष्ठभूमिका लेखक इ. सैलेश आचार्यले ‘शब्दले संसार बदल्छ (Decoding the Words)’ पुस्तक लेखेका छन्। शिखा बुक्सद्वारा प्रकाशित यो नेपाली पुस्तकले आत्मविकास, निरन्तर सिकाइ, अनुशासन र व्यावहारिक निर्णयलाई कथात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्छ।

पुस्तकले “अवसर छैन”, “भाग्य खराब छ” वा “मसँग पर्याप्त स्रोत छैन” जस्ता अभिव्यक्तिलाई केवल बोलिएका शब्दका रूपमा मात्र हेर्दैन। यस्ता वाक्यले मानिसले आफू र आफ्नो अवस्थाबारे बनाउने धारणालाई कसरी बलियो बनाउन सक्छन् भन्ने प्रश्न उठाउँछ। लेखकको दृष्टिमा परिवर्तनको सुरुवात बाहिरी परिस्थिति बदल्ने प्रयाससँगै आफ्नै सोच, आत्मसंवाद र दैनिक बानीको समीक्षा गर्नबाट हुन्छ। यसको अर्थ शब्दले मात्रै सफलता सुनिश्चित गर्छन् भन्ने होइन; सकारात्मक सोचलाई काम र निरन्तरतासँग जोड्नुपर्छ भन्ने पुस्तकको मुख्य जोड हो।

पुस्तकको कथाको केन्द्रमा २८ वर्षीय समीर छ, जो सीमित आम्दानी र ठूला आकाङ्क्षाबीच सन्तुलन खोजिरहेको हुन्छ। परिवारको अपेक्षा, आर्थिक दबाब र समाजमा सुरक्षित भविष्यको मान्यताबीच उसले आफ्नै व्यवसाय ‘शब्द क्रिएटिभ्स’ सुरु गर्ने निर्णय गर्छ। प्रारम्भिक उत्साहपछि उसले ठूलो परियोजना गुमाउँछ र आर्थिक सङ्कटको सामना गर्नुपर्छ। आफूले जस्तो काम अरूले गर्न सक्दैनन् भन्ने सोचमा धेरै जिम्मेवारी आफैं सम्हाल्न खोज्नु, सहकर्मीसँग पर्याप्त समन्वय नगर्नु र कामको चाप व्यवस्थापन गर्न नसक्नु उसका कमजोरीका रूपमा देखाइएका छन्।

समीरको असफलतालाई पुस्तकले अन्तिम बिन्दुका रूपमा प्रस्तुत गर्दैन। बरु, आफ्ना निर्णय र काम गर्ने तरिकामाथि प्रश्न उठाउने, गल्तीबाट सिक्ने र जिम्मेवारी बाँड्न जान्ने प्रक्रियामार्फत पुनः अघि बढ्ने अवसरका रूपमा व्याख्या गर्छ। यसबाट व्यवसाय सुरु गर्नु मात्र उद्यमशीलता होइन, आफूले नजानेका कुरा स्वीकार्नु, सहयोग लिनु र काम बढेसँगै व्यवस्थापनको तरिका बदल्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश दिइएको छ।

पुस्तकको मुख्य अवधारणा लेखकले प्रस्तुत गरेको W-O-R-D फ्रेमवर्क हो। यसमा Wisdom अर्थात् बुद्धिमत्ता, Observation अर्थात् अवलोकन, Repetition अर्थात् अभ्यासलाई दोहोर्‍याउने बानी र Discipline अर्थात् अनुशासन समेटिएका छन्। यी चार पक्षसँग Learning र Leverage—निरन्तर सिकाइ तथा उपलब्ध ज्ञान, सीप र सम्बन्धको विवेकपूर्ण उपयोग—जोडेर लेखकले “WORD + L = WORLD” को सूत्र अघि सारेका छन्। उनका अनुसार ज्ञान बुझ्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने, आफ्नो सोचले पारिरहेको प्रभाव नियाल्ने र सानो तर नियमित कदम चाल्ने अभ्यास पनि आवश्यक हुन्छ।

व्यावहारिक पक्षलाई जोड दिन पुस्तकका अध्यायहरूमा ‘समीरको निजी डायरी’ र ‘आजको एक्सन’ अभ्यास राखिएको छ। त्यसैगरी २१ दिने ‘डिकोडिङ च्यालेन्ज’ र समस्या समाधानका लागि सन्दर्भ खोज्न सहयोग गर्ने खण्डसमेत समावेश छन्। यसले पाठकलाई प्रेरणादायी विचार पढेर छाड्नुको सट्टा आफ्नै परिस्थिति पहिचान गर्न, लक्ष्य स्पष्ट पार्न र त्यसअनुसार कार्ययोजना बनाउन प्रोत्साहित गर्ने उद्देश्य राख्छ।

आचार्यको पुस्तकमा देखिने जिम्मेवारी, निर्णय र नेतृत्वसम्बन्धी प्रश्न उनका अन्य लेखनमा पनि उठेका छन्। ‘सबै काम आफैं गर्ने बानी: नेतृत्व कि नियन्त्रण?’ शीर्षकको विचारलेखमा उनले कार्यालय वा व्यवसायका सामान्य निर्णयसमेत प्रमुखको स्वीकृतिमा निर्भर हुने अवस्था नेतृत्वको प्रभावकारिता हो कि संस्थाभित्र निर्णय क्षमता विकास हुन नसकेको सङ्केत हो भन्ने प्रश्न गरेका छन्। उनका अनुसार गुणस्तर कायम राख्ने चाहना र अरूलाई जिम्मेवारी दिन नसक्ने प्रवृत्तिबीचको दूरी साँघुरो हुन सक्छ; कहिलेकाहीँ त्यसको पछाडि सहकर्मीको क्षमताप्रतिको अविश्वास लुकेको हुन्छ।

उक्त विचारलेखमा आचार्यले जिम्मेवारी बाँड्नु भनेको काम अह्राउनु मात्र नभई अपेक्षित नतिजा स्पष्ट पार्नु, आवश्यक सूचना र स्रोत उपलब्ध गराउनु, निर्णय गर्ने अधिकार तोक्नु तथा कामको समीक्षा गर्नु पनि हो भन्ने तर्क राखेका छन्। “म नभई हुँदैन” भन्ने नेतृत्व शैलीको सट्टा “यो काम तिमीले सम्हाल्न के चाहिन्छ?” भनेर सोध्ने बानीले सहकर्मीको क्षमता र संस्थागत सिकाइलाई ठाउँ दिन सक्ने उनको धारणा छ। यो दृष्टिकोण समीरको कथासँग पनि जोडिन्छ, जहाँ व्यक्तिगत मेहनतले मात्रै सबै समस्या हल नहुने र सामूहिक कामका लागि विश्वास तथा जिम्मेवारी बाँडफाँट आवश्यक पर्ने देखाइएको छ।

सफ्टवेयर इन्जिनियरिङ, व्यवस्थापन अध्ययन, बैंकिङ सेवा र व्यावसायिक नेतृत्वको अनुभवसँग जोडिएका आचार्यले आफ्ना अनुभव तथा अवलोकनलाई व्यक्तिगत विकासका प्रश्नसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्। उनको लेखनले प्रेरणालाई तत्काल सफलता दिलाउने छोटो सूत्रका रूपमा होइन, आफ्ना शब्द, निर्णय र काम गर्ने बानीमाथि निरन्तर प्रश्न गर्ने प्रक्रियाका रूपमा बुझ्न आग्रह गर्छ। यस अर्थमा पुस्तकको उपयोगिता पाठकको अवस्था र त्यसमा प्रस्तुत अभ्यासलाई व्यवहारमा लागू गर्ने तत्परतासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ।

‘शब्दले संसार बदल्छ (Decoding the Words)’ नेपाली भाषामा प्रकाशित १५० पृष्ठको पेपरब्याक पुस्तक हो। यसको मूल्य रु. ४२५ राखिएको छ। पुस्तक व्यक्तिगत विकासमा रुचि राख्ने पाठक, विद्यार्थी, युवा पेसाकर्मी, उद्यमशीलतामा प्रवेश गर्न चाहने व्यक्ति तथा नेतृत्व र व्यवस्थापनबारे सोचिरहेका पाठकलाई लक्षित छ।