दसैंमा मासु कति खाने ? कसरी खाने ?

काठमाडौँ । नेपाली समाजमा मासुविनाको चाडबाड कल्पना गर्न कठिन छ । अझ हिन्दु धर्मावलम्बीको महान् चाड दसैँमा त मासुका विभिन्न परिकार पाक्ने र परिवारका सदस्यसँग बसेर खाने चलन नै छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कतिपय परिवारले समेत ऋणपान गरेर दसैँमा मासु खाने परम्परा कायम राखेका छन् । तर, दसैँमा स्वाद र परम्परालाई प्राथमिकता दिँदा मासुको मात्रा र त्यसले स्वास्थ्यमा पार्न सक्ने असरबारे पनि उत्तिकै सचेत हुन आवश्यक छ ।

केही दशकअघिसम्म दसैँलाई पेटभरि मासु खान पाइने विशेष चाडका रूपमा लिइन्थ्यो । अहिले ढुवानी सुविधा, व्यावसायिक पशुपालन र बजार विस्तारका कारण वर्षभरि नै मासु सहजै उपलब्ध हुन्छ । यद्यपि, दसैँमा खसीबोका काट्ने, विभिन्न परिकार बनाउने र आफन्तसँग मिलेर खाने परम्परा अझै उत्तिकै प्रचलित छ । यही समयमा सामान्य अवस्थाभन्दा बढी मासु सेवन गर्ने प्रवृत्तिले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउन सक्ने विज्ञहरू बताउँछन् ।

मासु आफैँमा अस्वस्थकर खाना होइन । यसमा शरीरलाई आवश्यक पर्ने प्रोटिन, आइरन, जिङ्क र विभिन्न भिटामिन पाइन्छन् । तर, कुन प्रकारको मासु कति खाने, कसरी पकाउने र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार कस्तो मासु रोज्ने भन्ने कुराले यसको फाइदा वा जोखिम निर्धारण गर्छ ।

खसी, बोका, भेडा, च्याङ्ग्रा, राँगा तथा भैँसीजस्ता स्तनधारी जनावरको मासुलाई सामान्यतया रातो मासु अर्थात् ‘रेड मिट’ भनिन्छ । यसमा शरीरका लागि आवश्यक प्रोटिनसँगै आइरन, जिङ्क र भिटामिन बी समूहका विभिन्न तत्त्व पाइन्छन् । विशेषगरी भिटामिन बी–१२, आइरन र प्रोटिनले शरीरमा रगत निर्माण, मांसपेशीको विकास तथा सामान्य शारीरिक कार्य सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

पोषणसम्बन्धी विज्ञहरूका अनुसार रातो मासुमा शरीरलाई आवश्यक पर्ने एमिनो एसिड पनि पाइन्छ । त्यसैले सन्तुलित आहारको हिस्साका रूपमा उचित मात्रामा सेवन गर्दा यसले शरीरलाई आवश्यक पोषण उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ । बिरामी भएर निको हुँदै गरेका वा शल्यक्रियापछि स्वास्थ्यलाभ गरिरहेका व्यक्तिका लागि पनि पर्याप्त प्रोटिन महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यद्यपि, यस्ता व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आहार छनोट गर्नुपर्छ ।

तर, रातो मासुमा पोषक तत्त्वसँगै बोसो पनि हुन सक्छ । विशेषगरी बोसोयुक्त मासु नियमित रूपमा धेरै खाँदा शरीरमा क्यालोरीको मात्रा बढ्न सक्छ । धेरै बोसो भएको मासु र त्यसमा थप घिउ, तेल वा अन्य चिल्लो पदार्थ प्रयोग गरेर पकाइएका परिकारको अत्यधिक सेवनले तौल बढ्ने तथा मुटुसम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ । प्रशोधित रातो मासुको नियमित सेवनले पनि स्वास्थ्य जोखिम बढाउने भएकाले यसको मात्रा र सेवनको आवृत्तिमा ध्यान दिनुपर्छ ।

कुखुरा, टर्की र अन्य पन्छीजन्य मासुलाई सामान्यतया सेतो मासु अर्थात् ‘ह्वाइट मिट’ भनिन्छ । यसमा पनि प्रोटिन र विभिन्न भिटामिन पाइन्छन् । छाला हटाइएको र कम बोसो भएको कुखुराको मासु रातो मासुको तुलनामा कम बोसोयुक्त विकल्प हुन सक्छ ।

रातो मासुमा आइरन र जिङ्कको मात्रा तुलनात्मक रूपमा बढी हुन सक्छ । तर, सेतो मासुमा पनि शरीरलाई आवश्यक पर्ने प्रोटिनलगायत पोषक तत्त्व पाइन्छन् । त्यसैले दैनिक खानपानमा मासु समावेश गर्ने व्यक्तिले रातो मासुमा मात्रै निर्भर नभई सेतो मासु, दाल, गेडागुडी, अण्डा र अन्य पोषिलो खाद्य पदार्थलाई पनि प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ ।

विशेषगरी बाथ रोग, मुटुसम्बन्धी समस्या, मधुमेह वा मिर्गौलाको समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो अवस्थाअनुसार मासुको प्रकार र मात्रा निर्धारण गर्नुपर्छ । यस्ता रोग भएका सबै व्यक्तिका लागि एउटै नियम लागू हुँदैन । त्यसैले चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार खानपान व्यवस्थापन गर्नु राम्रो हुन्छ ।

दसैँमा मासुका सबै परिकार स्वस्थकर हुँदैनन्

दसैँमा खसीबोका काटेपछि मासुका विभिन्न अङ्गबाट फरकफरक परिकार बनाउने चलन छ । कलेजो, मिर्गौला, मुटु र अन्य भित्री अङ्गलाई ‘अर्गान मिट’ भनिन्छ । यस्ता अङ्गमा आइरन, भिटामिन बी–१२ र अन्य पोषक तत्त्व प्रशस्त हुन सक्छन् । तर, विशेषगरी कलेजोमा भिटामिन ए अत्यधिक मात्रामा हुन सक्ने भएकाले यसको धेरै सेवन उपयुक्त हुँदैन ।

यस्ता परिकारमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा पनि बढी हुन सक्छ । त्यसैले दीर्घरोग भएका व्यक्तिले अर्गान मिट खाँदा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । मधुमेह, मुटु वा मिर्गौलासम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार चिकित्सकीय सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ । स्वस्थ व्यक्तिले समेत यस्ता परिकार सीमित मात्रामा खानु राम्रो हुन्छ ।

मासु पकाउने तरिकाले पनि यसको स्वास्थ्य प्रभावमा फरक पार्छ । मासुमा धेरै तेल, घिउ वा बोसो थपेर पकाउँदा खानाको क्यालोरी बढ्छ । अत्यधिक भुट्ने, डढाउने वा लामो समयसम्म अस्वस्थकर तरिकाले पकाउने अभ्यासबाट पनि बच्नुपर्छ । मासु राम्ररी पकाएर खानुका साथै भान्सामा काँचो र पाकेको मासु छुट्टाछुट्टै राख्नु पनि आवश्यक छ ।

दैनिक कति मासु खाने ?

मासु सेवनको उपयुक्त मात्रा व्यक्तिको उमेर, तौल, शारीरिक सक्रियता, समग्र खानपान र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ । त्यसैले सबै वयस्कले दैनिक निश्चित मात्रामा मासु खानैपर्छ भन्ने हुँदैन । शरीरलाई चाहिने प्रोटिन मासुका अतिरिक्त दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध तथा अन्य खाद्य पदार्थबाट पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

करिब ५० किलोग्राम तौल भएको स्वस्थ वयस्क व्यक्तिलाई दैनिक ५० ग्राम प्रोटिन आवश्यक पर्न सक्ने सामान्य अनुमान गरिन्छ । तर, यो आवश्यकता सबै व्यक्तिमा समान हुँदैन । त्यस्तै, २०० ग्राम मासु खाँदैमा दैनिक प्रोटिनको आवश्यकता पूरा हुन्छ भन्ने पनि होइन । मासुको प्रकारअनुसार प्रोटिनको मात्रा फरक हुन्छ र दिनभरि खाइने अन्य खाद्य पदार्थबाट प्राप्त हुने प्रोटिनलाई पनि हिसाब गर्नुपर्छ ।

त्यसैले दसैँमा मासु खानै हुँदैन भन्ने होइन, आवश्यकताभन्दा बढी खानु हुँदैन भन्ने मुख्य कुरा हो । एकैपटक धेरै मासु खानुभन्दा उचित मात्रामा खाने, तरकारी, फलफूल, दाल तथा अन्य खाद्य पदार्थसँग सन्तुलन मिलाउने र पर्याप्त पानी पिउने बानी अपनाउनु राम्रो हुन्छ ।

दसैँ रमाइलो गर्ने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र मीठोमसिनो खाने पर्व हो । तर, चाडपर्वको उत्साहमा आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन । विशेषगरी दीर्घरोग भएका व्यक्तिले खानपानमा सावधानी अपनाउने र स्वस्थ व्यक्तिले पनि मासुको मात्रा तथा पकाउने तरिकामा ध्यान दिने हो भने दसैँको स्वादसँगै स्वास्थ्यको ख्याल राख्न सकिन्छ ।